Κείμενο: Άννα Σταυροπούλου

Πόσοι ξέρουμε ότι κυριολεκτικά κάτω απ’ τα πόδια μας, σε κεντρικά σημεία της Αθήνας αλλά κι έξω απ’ αυτήν, υπάρχουν τεράστια υπόγεια καταφύγια επτά μέτρα κάτω απ’ τη γη; Ένα από τα μεγαλύτερα καταφύγια της Αθήνας, με 35 θαλάμους και 400 τ.μ. εμβαδόν, βρίσκεται στην Καραγεώργη Σερβίας 10!

«Ένα από τα μεγαλύτερα καταφύγια της Αθήνας βρίσκεται στην Καραγεώργη Σερβίας 10»

Ή ότι ο πρώτος σταθμός «Ομόνοια» του ΗΣΑΠ, που βρισκόταν στην οδό Λυκούργου και Αθηνάς, σφραγίστηκε μετά από τα εγκαίνια του νέου σταθμού στην πλατεία το 1930, αλλά εν όψει του Β’ Παγκοσμίου Πόλεμου αναβίωσε ως χώρος υπόγειου καταφυγίου, για να ξαναπέσει στην αφάνεια με το πέρας του πολέμου; Ότι μέρος του Λυκαβηττού είναι κούφιο και λίγο πριν το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, φιλοξενούσε, στα έγκατά του, νευραλγικές στρατιωτικές υπηρεσίες, παραμένοντας επιχειρησιακό ως τη δεκαετία του ‘80; Ή ότι σε μια χρωματιστή όμορφη αίθουσα της Παιδικής Βιβλιοθήκης του δήμου Αθηναίων στο σταθμό Λαρίσης, μια καταπακτή οδηγεί σε ένα υπόγειο καταφύγιο, με δεκάδες μέτρα στενών σκοτεινών στοών και δωμάτια με κάγκελα στα παράθυρα;

Στο πλαίσιο των εκδηλώσεων «12 Οκτωβρίου 1944. Η Αθήνα ελεύθερη», ο ερευνητής Κωνσταντίνος Κυρίμης παρουσιάζει στο Σεράφειο του δήμου Αθηναίων στις 29 Οκτωβρίου δεκατέσσερα καταφύγια σε Αθήνα και Πειραιά. Συνδιοργανωτές της «Αθήνας ελεύθερη» είναι το Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισμό και τη Δημοκρατία, η Περιφέρεια Αττικής-Κεντρικός Τομέας, ο δήμος Αθηναίων, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους και η ΕΡΤ. Φέτος ειδικά υπάρχει πολύπλευρη συνεργασία και με την Αθήνα 2018 Παγκόσμια Πρωτεύουσα Βιβλίου του δήμου Αθηναίων.

Καταφύγιο σε παλαιά διυλιστήρια

Καταφύγιο σε παλαιά διυλιστήρια

Μερικά μυστικά της υπόγειας Αθήνας…

Πριν την εκδήλωση, ο Κωνσταντίνος Κυρίμης μάς αποκάλυψε μερικά μυστικά της υπόγειας Αθήνας. Ο ίδιος έχει επισκεφθεί με την έρευνά του 70 με 80 καταφύγια στην Αττική. Εμείς όμως δεν μπορούμε να επισκεφθούμε σχεδόν κανένα. Μόνο αυτό της πλατείας Κοραή είναι επισκέψιμο, αλλά και πάλι όχι ως καταφύγιο, αλλά επειδή επιτάχθηκε από τους Γερμανούς και χρησιμοποιήθηκε ως φυλακή και χώρος βασανιστηρίων. Ένας ακόμη τέτοιος χώρος, μη επισκέψιμος, βρίσκεται και στην οδό Ζαλοκώστα 7: Ένα από τα καλύτερα διατηρημένα καταφύγια του Β’ ΠΠ, το οποίο μετατράπηκε σε κολαστήριο.

Πώς ξεκίνησαν τα καταφύγια; Μεταξύ 1936-1940 ο Ιωάννης Μεταξάς, φοβούμενος μελλοντικούς αεροπορικούς βομβαρδισμούς, προώθησε τη δημιουργία αντιαεροπορικών καταφυγίων, για την προστασία του άμαχου πληθυσμού και των νευραλγικών υπηρεσιών. Έτσι ψηφίστηκε νόμος, βάσει του οποίου κάθε νέα-ανεγειρόμενη πολυκατοικία, έπρεπε να διαθέτει το δικό της καταφύγιο. Τα σχέδια έπρεπε μάλιστα πρώτα να εγκριθούν από την Αεράμυνα και μετά να υποβληθούν στην Πολεοδομία.

Τα καταφύγια προστάτευσαν τους Έλληνες σε διάφορες χρονικές περιόδους όχι μόνο στην Κατοχή, αλλά και από τους ίδιους τους, τους Συμμάχους (βλέπε το βομβαρδισμό του Πειραιά το 1944), αλλά και από τις μεταξύ τους εχθροπραξίες (όπως τα καταφύγια στο λόφο του Αρδηττού ή στο Τατόι στα Δεκεμβριανά). Ο αναγκαστικός νόμος τελικά ίσχυσε μέχρι το 1956.

Εκτός από τα ιδιωτικά, κατασκευάστηκαν και πολλά δημόσια καταφύγια, σε κεντρικά σημεία. Πέρα από αυτά που κατασκευάστηκαν εξαρχής, αξιοποιήθηκαν και διάφοροι υφιστάμενοι χώροι, όπως παλαιά λατομεία ή στοές. Σύμφωνα με τον αρχιστράτηγο Αλέξανδρο Παπάγο, κατά την περίοδο 1936-1940 κατασκευάστηκαν στην Αθήνα 400 δημόσια καταφύγια, ικανά να στεγάσουν 30-40.000 άτομα, χωρίς να υπολογίζουμε τα ιδιωτικά σε πολυκατοικίες και σπίτια.

Οι προδιαγραφές ήταν αυστηρές. Ενδεικτικά, τα τοιχώματα έπρεπε να έχουν πάχος τουλάχιστον 30 εκατοστά οπλισμένου σκυροδέματος και το κάθε άτομο να διαθέτει τουλάχιστον 3 τ.μ. χώρο. Στο εσωτερικό του κάθε καταφυγίου υπάρχει μια μεταλλική σκάλα, η οποία οδηγεί με ασφάλεια στο πεζοδρόμιο. Παράλληλα, υπήρχε ειδική πρόνοια και κρατική επιτροπή για τον εξαερισμό των καταφυγίων και την προστασία του με αεροστεγείς, βαριές θωρακισμένες πόρτες«Στόχος ήταν η σωτηρία από αεροπορικό βομβαρδισμό, που εκτιμούσαν ότι συνολικά θα διαρκούσε τρεις ώρες. Οι πόρτες σφράγιζαν αεροστεγώς και δεν είχαν αέρα. Έπρεπε λοιπόν ο κάθε άνθρωπος να έχει 3 κυβικά μέτρα χώρου και 0,80 μέτρα εμβαδόν, που θα αρκούσαν για τρεις ώρες αν έμενε σιωπηλός και ακίνητος».

www.elculture.gr